Chin Ram Ah Rawn Party Simi NLD, USDP, UDP Dirh A Herh Maw

Chin ram ah Rawn party asi mi NLD, USPD, UDP,… dirh a herh maw?Atulio Chin mi (Ram chung/ ram leng) nih kan buaipi bikmi cu ara lai mi election kong asi. Pakhatnak. Chin party or CNLD vote pek ding a ti mi le, 2. NLD vote kan pek rih ding asi ati mi phu tiin phu 2 in then khawh asi. USDP le Independent pawl kong cu cutluk mipi buaipi mi asi lem lo. Angaingai ti ahcun Chin ram ah Kawl/rawn party pakhat hmanh dir a herh lo. Cu tin kan ti ruang ah Kawl party kan duh lo tinak asi lo.

Kawl ram ah Chin state lawnglawng hi miphun pakhat lawng nih um nak state (Homogeneous state) asi. A dang state hna le Regions hna ahcun LUMYOSU YEIYA WUNKYI (Ethnic affairs Minister) a um dih, a zapi 29 an si. Chim duh mi cu Chin ram ah Chin mi lawng khua kan sa. Miphun dang cu 0.1 % nakin an tlawm deuh. Ramkhel party cu mipi dirhkamhnak thazaangpeknak (public support) in a dir mi asi i mipi nih dirhkamh lo, tha pek lo ahcun a dir kho lo ding mi asi. Chin mi nih kan lung a fim ahcun Chin ram ah Kawl party a dir/ nung kho lai lo.

Panglong hnatlak ningin cun Tlangcung mi hmunhma (Chin state/ Shan state/ Kachin state) hna ah NLD le USDP hna nih an hung luh ding le branch an on ding hrimhrim asi lo. Federal phun asi mi mah te uk khawhnak (self determination) kan ngah rih lo caah Kawl ram huap party (NLD, USPD) hna cu Kawl ram chung paoh ah dirh nak nawl an ngei, dirh ding a si kan ti ko lai.

Cutin Kawl party hna kan ram ah kan dirh / kan tanh hna mi nih kan mah tein nawl ngeihkhawh nak kan ngeih mi kan hlonh (we gave up our opportunity) mi tu asi. Kawl party kan luhter lo asi ahcun kan ram ah Chin mi dirhmi miphun party nih pei nawl ngeihnak cu a ngeih peng ko lai cu. Angaingai ti ahcun Kawl pawl nih Chin ram ah party an hung dirh/ luhpimi si loin kan mah Chin mi tu nih kan va sawm hna tu asi. Marketing um tu ning ah thil pakhat cu mipi nih cohlan lo/ tha pek lo ahcun sau a nung kho lo bantukin Chin mi nih Kawl party kan va luh, kan va fuh lo,

tha kan pek lo ahcun zeitin dah a nun/ dir khawh lai? NLD, USPD Chin ram ah ra hlah uh ti zong a herh lo, kan mah miphun party lawng tha kan pek ahcun an dir kho lo si ko.Cu tin Chin ram ah Chin mi nih Kawl party tha pek loin kan mah miphun party asi mi Chin party te tha kan pek mi hi thil si ding hrimhrim (common sense ) very natural asi. Kawl mi zong nih Chin miphun caah an mah nih dirh mi party ah an um ding asi ko tiin theihthiam ding asi.

Chin mi nih Kawl party kan tanh lo mi cu Kawl mi huat le doh zong asi lo, huat ding le doh ding zong a si hrimhrim lo. Ram khat a um ti mi le lungrual tein rian atuanti tu ding kan si. Kawl ram cu ramthen (states) hna hi miphun based in dirhmi an si (Chin, Kachin, Shan, Mon, Karen, etc..). Federal ciocio zongah miphun pakhat lawng asi mi Australia, America hna cu states ramri cu hmunhma (geographical based) in dirh mi asi.

Kawl ram bantukin ramkomh a serti mi Malaysia, Sarawak pawl sinin fimcawng hna uhsih.Sarawak state cu East Malaysia (Borneo Island) ah a um mi asi. West Malaysia hi a hlan ah cun Malaya ti in auh asi. Malaya cu 1957 kum ah Mirang (UK) uknak in independent a hmu. East Malaysia asi mi Sabah le Sarawak cu 1963 kum ah Mirang sinin independent lak ding an si i cu lio ah an mah nakin a ngan duehmi Indonesia ram an rak tih hna ii,

Sabah, Sarawak, Singapore le Malaya timi ramkomh pali (4 entities) komh in Federation of Malaysia cu 1963 kum ah an ra ser (cu lio ah UN General Secretary asi mi U Thant hmai ah min an ra thut ti). 1965 ah Singapore cu Malaysia in a chuah ii amah te ram pakhat in a dir iSabah, Federation of Malaysia ah Sarawak, Malaya tiin pa 3 komh in Federal system in an um ti.

1957 in nihin ni tiang Malaysia acozah aser mi political party (ruling parties) hna cu UMNO (United Malays National Organization), MCA (Malaysian Chinese Association), le MIC (Malaysian India Congress) hna fonh mi Barisan Nasional timi BN coalition party asi. UMNO cu Dr. Mahathir te party asi i nihin ni tiang (atu kum 1,2 chung cu an buai ngai) Malaysia cozah a tlai peng mi an si.

Sarawak pawl an rak fim tuk ka tinakte cu, West Malaysia i a um mi Ruling party pawl cu Sarawak state ah an rak luh ter hna lo/ an dirh hna lo. Sarawak state ahcun kan mah Sarawak miphun party pawl nih ramkhel party kan dirh lai, West Malaysia ah a um mi political party pawl nan rak luh a herh lo an rak ti hna. 1963 in nihin ni tiang UMNO, MCA le MIC cu Sarawak state ah an lut lo (an dir lo). An mah Sarawak pawl nih an dirh mi political party cu pa 10 leng a um. Polictical Party pawl nih hmuhtawn cio mi party chung ah buainak aphunphun a chuah i party pakhat in party pa 2, 3 ah ai then mi party zong an um len. Party zeizat an ithen zong ah/ a tam zong ah apoi lo, Malay party pawl a um lo caah, a tei mi cu Sarawak miphun party a si thiamthiam.

Cu caah, party ih then hlah uh, kan vote aa then dih lai ii, Mi tam u (dominant ethnic group) Malay party pawl nih a kan tei lai timi issue an ngei ti lo. Multi-party democracy system kan ti ko tung i Chin party pawl ifonh dih uh, palai ai cuh ding mi ikian uh timi a herh ti lai lo. Sarawak state ah West Malaysia party a um lo zong ah, Federal government an ser tikah, Sarawak ah atei mi party hruaitu pawl tel lo in, Malaysia acozah a ser kho lo (Kawl ram he cun aa khat men lai lo).

Sarawak party chung in a tlawnbik pa 1, or 2 cu Malaysia pumpi i Federal Cabinet minister (vunci) rian khinh ve an si leng mang.Sarawak bantukin self determination a ngei ve mi Sabah state ah cun, West Malaysia ih ruling party (party angan taktak pawl) an luh/ dir ruang ah, Sabah state zong ah UMNO pawl nih coza an ser thiamthiam. An mah Sabah miphun pawl nih an dirh mi party pawl cu a thawng kho ti lo. State chief minister ciocio ah Sabah Chief minister cu UMNO party ih state level asi i,

Federal level (Ram pumpi) ih UMNO Chairman he cu an dirhmun ai thlau tuk. A kuttang um mi (subordinate) asi. Sarawak ih Chief minister pa cu UMNO chairman pa ih a kuttang minung (subordinate) asi ti lo. UMNO party chairman pa bantuk in Political party pakhat i chairman pakhat asi ve. Sabah vuncichok le Sarawak vuncichok pa cu a ho dah raltha ngai in rian a tuankho/atuan ngamdeuh lai timi cu a fiang tuk mi asi. Kawlram constitution thlen in state vialte Federal system le self determination kan hmuh zong ah Kawl party nih Chin state ah acozah a ser ahcun, Kawl kuttang in kan luat kho hlei lo, Kawl pawl nih thudir tuahter mi le Kawl pawl saya saya a va ti pengmi miphun kan si hnga.

Tahchunnak ah. CBC nih hruai mi Chin miphun pi conference Mindat khua tuah timh mi Chin state NLD coza nih a cung lei nawl a cung lei nawl an ti i an mah nih an tuah kho ko mi zong an tuah ngam ti lo ruangah an cancel mi hi example bak asi.Chin mipi nih kan ruahnak, kan lungput kan thlen aherh cang (paradigm shift). Sal lungput, mi kuttang um duhnak lungput hi kan kaltak ding asi cang (subordinate mentality).

Chin party nih zeihmanh an tuah kho lai lo, Kawl party (NLD, USPD) pawl lawng nih Kawlram acozah ser khawh lai, Kawlram athleng kho ding an si, kan nih cu zeihmanh kan si lo, zeihmanh kan tuah kho lai lo timi hi sal lungput asi. Chin mi nih kan ngeih ding mi lungput cu, kan nih Chin mi cu Kawl kuttang a um ding kan si lo. Kawl mi nih pek mi lawng a la ding mi kan si lo, Kawlram a uk ve ding, a thleng ve ding mi kan si.

Shan, Kachin, le Kawl pawl he komh in Kawlram (Union of Burma) a sertu (a hringsortu)kan si. Kawlram hi kan mah hrimhrim a ngeitu kan si ve, Chin mi zong nih kan hawi tlangcung mi pawl le Kawl pawl he lungrual tein Kawlram kan uk ve lai timi lungput /ruahnak (uk tu lungput) kan ngeih ding asi. Kan mah miphun party kan thawnter lawng ah Kawl nih a kan tizah lai. Rawn party lawng ah vote kan pek dih lai timi cu Kawlram pi uk ve khonak lam (opportunity) kan ngeih mi kan give up (kan hlonh) mi he ai lo.

Kum 70 leng experiences nih akan cawnpiak mi cu, minung pakhat zumh ruang ah, kan hmailei kan miphun sinak (destiny or ခ်င္း လူမ်ိဳး ကံျကကၼာ) vialte miphun dang kut ah ap ding asi lo timi hi asi. Rawn ahcun NLD nih tei seh, ti hi kan duh cio mi asi. A tei zong a tei te ko lai. DASSK zong amah pumpak cu kan zumh i kan bochan ko. Asi nain minung pakhat lawng bochan in kan miphun kongkau (destiny) kan ap dih ding cu a ruah in ruah awk asi lo.

Kawl pawl hi zumh thlu tuk ding an si lo timi hi ka nawlh than lai.Minung pakhat cio nih kan ngeih mi nawlngeihnak cu kan mee (vote) pakhat te hi asi. Cu nawl ngeihnak kan ngeihmi cu Chin miphun kut ah maw kan chiah lai, Kawl mi nih hruai mi NLD, USDP kut ah maw kan chiah lai. Kawl mi nih hruai mi party hna kan vote ahcun kan kut ah nawlngeihnak a um ti lo. Cu kan vote te cu Myone, Pyine le Hluttaw tiangah kan miphun kongkau kong kum 5 chung, chim phuang ve seh, khuakhang lairel ve seh ti nak asi.

Kawl party hna voke kan pek mi cu Kawl pawl kut ah kan miphun sinak kan ap dih hnu in an mah Kawl party pawl nih Chin mi kan duh mi ningin a kan tuah piak ko hna lai tiin azapi ap mi/ zumh ngam nak in ap mi asi. Hihi asi kho lo mi asi. Kan mah tein Kawl mi nih rak kan uk ko uh, nan duh poah in rak kan tuah ko uh kan timi he ai lo.

State kip ih tlangcung party vialte nih party hawikom (political Alliance) kan ser lai., kan state cio ah tei nak hmuh ding kan zuam lai. Cu tin kan tuah khawh ahcun, Kawlram pumpi a cozahsernak ah siseh, upadi suainak ah siseh, abiapi mi biachah nak kip ah nawl ngeitu (Key tlaih tu or King maker) kan si lai. Tlangcung mi vialte nih a tu kan chim ning in kan lung arual taktak ahcun, Kawlram pumpi political stage ah nawl ngei tu kan si peng kho lai. Chin mi le tlangcung mi nih Kawl ram uk nak nawl le, kan mah state cio ah nawl ngeihnak hmuh ve nak ding cu Coalition cozah ser ding lam lawnglawng a um.

Kawl mi zong nih tlangcung mi uk khawh peng nak ding alamkip in lam an ser/ an i zuam bantukin Chin mi le tlangcung mi hna zong nih nawlngeih khawhnak kan ngeih mi te cu ataktak in a si/ a can tiang kan i zuam/ khua kan khan/ lam kan ser ve ding asi. Atu 2020 election ah a va si kho lo hmanh ah tlangcung mi vialte nih lung fim te in cucu asi kho ding in zuam peng ding asi. Democracy timi cu mi tam u duhnak in hruai mi uknak phun asi. Kawl mi cu tlangcung mi kan zapi nakin an tam deuh caah an kan tei peng lai.

Kawl mi paw (Kawl party pakhat lawng) nih tei nak an hmuh peng ahcun an kan uk peng ko lai. Atu Chin mi tampi kan thinglungput ningin cun Kawl kuttang kan um ding hrimhrim a si ko, Kawl mi lak ah a kan zawnruat duehmi, a kan theihthiam dueh mi, a kan daw duehmi party (NLD) hna vote kan pek hna lai ti mi hi a sang bik ah kan ruah khawh mi asi ko rua.

Notes: 1. 2015 election hlan ah ka timeline in ka ra post bal cang mi asi. Comment ah Malaysia le Kawl ram cu aa khat lo, Kawl ram chung hmunkip ah NLD, USPD dirh khawh asi. Chin ramthen ah nan dir lai lo ti cu zeitin dah a si kho lai (impossible), Malaysia le Sarawak cu Constitution te hna ah agreement an rak ngei or an rak tial chih caah asi lai tiin a comment mi ka hmuh .Ka leh mi cu “Malaysia/ Sarawak upadi ah Mainland Malaysia (West Malaysia) hrambunh party pawl Sarawak ah lut/ dirh lo ding timi a um lo”.

Political party cu a dirhpi tu le tha pe tu um lo ahcun a dir kholo kha asi ko.2. NLD le adang Kawl party hna Chin ram ah dirh a herh lo ka ti ruangah NLD ka duh lo tinak asi lo. Kawl rawn (Regions) ah NLD nih teinak hmu seh ti ka duh, tei nak zong an hmu ko lai. Chin state NLD upa, vunci (CM le minister hna, Salai Lian Luai, Pu Vui Kaw, Salai Mang Hen Dal, Pu Soe Htet, Pu Zo Bawi, Pu Sony Thang Cung, Saya Salai Nelson Siang Awr,

Dr. Salai Riang Vel) le a tu NLD candidate asi mi Dr. Aye Aye Ngun le Pu Tial Ling hna hi kei mah pumpak he naihniam tein aa thei mi, aa daw mi le ka upat hna, ka tlaihchan hna mi an si. 2015 election hlan ah Chin party tha pek nak kong, miphun party dirhpi nak kong tam lak ka tial. NLD coza an ser hnu 2017, 2018, 2019 Kawl ram ka tlung. Hakha ka phan. Vunci U Vui Kaw (khua khat le an nu lei in chungkhat) inn ah kaa thum. Acozah upa hna CM telh in ka leng (Office le inn ah) hna, kan i kom hna. An cung ah ka tlaichan hna nak le pumpah kan i dawtnak ka upat hna nak pelte hmanh a zor lo.

A cheu cu kan u le deuh an si nain, University ah riantuanti le Uni kai ti ka hawi hna le ka u hna an si. An dirhhmun ka theihthiam bantukin kei ka dirhhmun zong an ka theithiam ko. Kei mah pumpak in ka chungkhat le ka hawi kom vialte NLD an si. National politics ka khel ruangah CNLD dirhpi in ka chim ka phuan/ ka tial.3. Early 2000 in mid 2007 (over 7 years) tiang Sarawak State, Miri khua (Next to Brunei) ah Curtin University of technology ah lecturer rian ka tuan.

University ih Board of Management ah a tel mi state minister pawl he naihniam tein hoikomh khawhnak caan tha ka ngei. Sarawakian pawl hi, kan nih Chin mi bantuk holh adang mi tete (dialects) 33 an ngei. Krifa an tam. An miphunhmelchunhnak cu Vakok asi. kan nunphun zong kan i lawhpahmi atampi. Lai lam bantuk in lam (Bamboo dance) zong an ngei,

Lai zu bantuk zong an ngei (Tuah or rice wine an ti). Kan muisam zong kan ni lo pah i, an ka dawt ngai. Sarawak politics kong ka zulhdawi, politician pawl he kan i kom hna. Politics kong kan ceih tawn tikah kan feeling ai khat. Kan nih Chin mi nih Union kan rak ser ve hnu, kan covo (rights) kan sunghnak kong ka chim hna. An mah nih an feel ve mi cu Sarawak hi Malaysia ram ah tel loin mah te ram pakhat rak siseh law a tu nak in a leh in kan thangcho lai/ kan rum lai an ti tawn. Malaysia ram nih a chuah mi Oil & Gas hi a tambik cu Sarawak in a chuakmi asi. Oil royalty an ti i, Oil & Gas sin in acoza nih revenue a ngah mi ih 10 % lawng Sarawak state nih an ngah ve. Cucu an lung a fak tuk. Kalawm

laknak Pa Hmun

Be the first to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published.


*