SALAI VAN LIAN THANG: 2020 THIMNAK I KAN KAL. KAWFI MUICI CABAWM

2020 Thimnak I Kan Kal, Kawfi Muici Cawbawm:Naypyidaw leiin “Cakuat Bawm” in Vuncichok hun thimpiak, “Cakuat Bawm” in Hluttaw Speaker hun thimpiak, “Cakuat Bawm” in Acozah hun serpiak phun cu “Self-Determination” a khelmi miphun caah duh a nung lo ngaimi khi asi. Zaukphung le Federal phung cu “Top-Down” siloin “Bottom-Up” tha a pemi phun asi.

Cucaah tulio a hun phan tawnmi “Cakuat Bawm Sen” (Red Envelope) kalphung hi cu “a tlau hlan lo” kan ral phunkhat ah chiah awk ṭha pakhat asi rih ko lai.Nain, tulio ramkhel tiluan kan cuanh tikah “Cakuat Bawm Sen” lawng kha kan ral asi ti lo. Phung ningloin cabuai tangin Acozah bawi le ramkhel hruaitu hna nih phaisa le chawva an char tawnmi khi “Kawfi Muici Cabawm” (Brown Envelope) tiah an ti.

Ramkhel bualrawn kha phaisa tangka chawlehnak le phaisa tangka in aa celhmi phun khi an si. Hihi ramkhel tualrawn ah a laar ngaimi biafaang pakhat asi. Naiah Kawlram Acozah biaphuangtu nih “politician nih journalist pawl phaisa phalhin Acozah thangchiatnak cachuahter phun a tam ko” tiah a chim. Mah bantuk zong kha “Brown Envelope Journalism (BEJ)” ti an si. “Brown Envelope” cu ziknawh muisam a phormi phun asi caah “Brown Envelope” na lak iti cu zolangh-panthlak bantuk asi caah min a chia duh ngaingai tawn i mi nih an duh lo ngaingai.

Thimnak a hun nai cangka in hnawhsare in BEJ phunphai Laimi lakah an chuak ve tiah bia a leng i, mipi thinlung ahcun mui a chia ngaingai ko lai. Kawlram pumpaluk ah “Brown Envelope” phunphai ipek le ichanh a tambiknak ramkulh hi Lairam asi, tiah an chim. Khrihfa ram asimi ca ahcun cucu a mui a chia ngaingai ko i kan ram limhang tiang kha a zorter ngaingai. Hi “Brown Envelope” cu Laimi nih kan ral nganbik pakhatnak ah chia in kan zapite ṭangrual in kan dohti hna hi a herh ngaingai ko in a lang.

Cu bantuk “Kawfi muici cabawm” a huami le a dohmi hruaitu tampi an sem ding zong kha tha kan peh thiam le kan sersiam thiam hi a herh ngaingai ko. Nai hrawng cu caṭialtu cheukhat nih Chin State Hluttaw a muisam kha “Brown Envelope” a tam duh ngaingai nak phun in a cuantermi hna khi an um pah. Cu hmun i ṭhut aa timmi zong kha “Brown Envelope” a mit a thimi le aa ruahchanmi phun dadeng khin cuanter an si ve, lung a ṭha lo ngaingai.

Ngaingai ahcun 2008 Uknak Phunghram cu kan duhmi asi lo. Kan dohmi asi tawn. Sihmanhsehlaw cu nih a kan pekmi “Democratic Institutions” hi cu hmaizah le upatawk asi ko. Cu hmun i a ṭhumi zong kha kan upat hna i kan hmaizah hna awk an si ko. Google ah “criminal MP in India” tiah na ṭial ahcun “criminal cases” a ngeimi MP 543 min cazin a hun lang lai.

Cu hna hmanh kha “Democratic Institutions” a hram a fek cangmi ram ahcun mipi nih upat hmaizah thotho khi an si. “Mipi nih thimmi” timi te hi a sang ngaimi dirhmun sinak, rumra limhang a ngeimi le hmaizah upat a tlakmi asi.Nain, “Democractic Institutions” ah a ṭhumi le ṭhut aa timmi zong cu upatawk a tlakmi le limhang aa kilveng thiammi le biachim holhrel aa fimkaan thiammi an si kha a biapi ngaingai ve tawn.

Zeitluk mithiamsang le mirum milian an si zongah “integrity” a um lo ahcun hruaitu caah bochan awktlak ngaingai aa si kho tawn lo. Mi thinlung ah a tlamtling lomi te khi a tang tawn. Laimi hruaitu cheukhat nih kan chanbau bikmi pakhat cu “integrity” hi asi ko rua. Hluttaw Palai hna caah a biapibik pakhat cu: anmah le an aiawhmi meehmun i a thimtu mipi he pehtlaihnak ṭha ngeih khi asi tawn. Pehtlaihnak hri an karlak a cah a ngah lo.

Cu pehtlaihnak zonah biapibik cu “trust” asi. Mipi le an karah “trust” a tlau hnu ahcun a dih cang tinak. “Kawfi Muici Cabawm” muisam a cuangmi cung ahcun mipi “trust” khi a um kho ngaingai tawn ṭheo lo. Lai miphun cu uknak ṭhalo tangah kum saupi kan tlak caah “political institution” kan rak ngei kho lo. “Socio economic institution” zong kan rak ngei kho lo.

Cu ruangah kan ngeih chunhmi “religious institution” te lawng nih kan nunphung in kan caholh tiang kan zeizongte ti awk dengin kum saupi ṭuanvo a rak kan lak i kan miphun a rak kan dirpi. Tuchun ahcun Hluttaw tbk “Democratic Institutions” tete Lairam ah inntung an hung ibunh. Hi kan “political institution” hi thianghlim tein kan chiah thiam hna i, upat hmaizah awktlak tein kan humhak le kan sersiam thiam hi a hau ngaingai ko.

Phundang cun: “Kawfi muici cabawm ” rawng phunphai lawngte rim a nammi le a buaipimi nih an thurhnomh sual lo ding le “tarnish” an tuah sual lo dingah kan kilven thiam hi a herh ngaingai. America ram sertu pakhat le America President zong asi balmi Thomas Jefferson nih, “na thimmi Acozah cu nang he aa tlakmi Acozah asi” (the government you elect is the government you deserve) tiah ati.

Tlawmpal ah Kawlram thimnak a um lai i Hakha khualipi ah a hung dir dingmi Hluttaw le Acozah cu Lai miphun kan muisam a phormi a hun si te lai. Kan sermi Hluttaw le Acozah cu kanmah he aa tlakmi asi tinak a hun si te lai.2020 thimnak ah Laimi kan ral pakhat cu “Brown Envelope” rim a nammi phun an si hna lai. Catlap hmete hmangin cu bantuk rim a nammi hna hnawn awk le hlonh awk hna kan theih lo sual ahcun kan miphun “democratic institution” cu limhang le upat hmaizahnak a hun ngei te lai lo.

Lungfim puitling upa nih ṭhut ve awk a tlaklonak a thorhnommi hmunhma le mi nih capo saihnak le phaisa tangka chawlehnak phun men ah an hun ruah te ko lai. Cucaah kan miphun “political institution” muisam a chiat le aa dawh, limhang rumra le thlahu vangpa a hun ngeih le ngeih lo cu kum 5 ah voikhatte kan sanh dingmi catlap hmete cungah khan aa hngat te ko lai. Siaherhnak le upatnak he, Salai Van Lian Thang